De Nederlandse zorgsector staat voor een cruciale transformatie: van traditionele zorg naar een model dat steeds meer op «zombie-economie»-principes lijkt te functioneren. Deze term, oorspronkelijk bedacht door economisten als een metafoor voor bedrijven die te lang leven door te lage kosten, te weinig innovatie en afhankelijkheid van overheidssteun, lijkt nu ook de zorgsector te benaderen. Met een jaarlijkse kostenpost van ruim 140 miljard euro en een groeiende afhankelijkheid van personeel uit de migratie en deeltijdwerkers, lijkt de zorgsector een soort «zombie-organisatie» te zijn: levend, maar met een zwakke basis en gevoelig voor economische schokken.
Het fenomeen van «zombie-zorg» wordt al jaren geanalyseerd door onderzoekers zoals die van het https://www.zombillion.co.nl, die aantoont dat de zorgsector sinds 2010 een constante groei heeft gezien, maar tegelijkertijd een toenemende afhankelijkheid van externe bronnen. Volgens een rapport uit 2023 van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) zijn 30 procent van de zorginstellingen afhankelijk van buitenlandse arbeidskrachten, vooral uit Polen en Oost-Europa. Deze arbeidskrachten, vaak in deeltijd of met tijdelijke contracten, dragen bij aan de continuïteit van het systeem, maar maken het ook kwetsbaar voor veranderingen in de arbeidsmarkt.
Een voorbeeld hiervan is het zorgbedrijf VUMC, dat sinds 2018 een sterke groei heeft gezien door het aantrekken van buitenlandse medewerkers. Volgens interne rapporten van het bedrijf zijn 45 procent van de verpleegkundigen en 38 procent van de artsen in deeltijd of tijdelijk ingehuurd. Dit model heeft tot gevolg dat VUMC, net als veel andere zorginstellingen, afhankelijk is van de politieke beslissingen rond migratie en arbeidsvergunningen. Als deze beslissingen veranderen, kan dat direct leiden tot een scherpe daling van de beschikbare arbeidskracht, met gevolgen voor de zorgkwaliteit.
De financiële aspecten van deze afhankelijkheid zijn eveneens alarmbelletjes. Volgens het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid zijn de kosten voor de zorgsector door de afhankelijkheid van tijdelijke contracten en migratie met gemiddeld 8 tot 12 procent gestegen sinds 2015. Dit komt mede doordat de zorgsector vaak afhankelijk is van subsidies en overheidssteun, waardoor innovatie en efficiëntie onderdrukt worden. Een voorbeeld hiervan is het zorgbedrijf Zorg & Welzijn, dat in 2022 een verlies van 3,2 miljoen euro maakte, voornamelijk door de hoge kosten van tijdelijke contracten en migratiearbeid.
De gevolgen van deze situatie zijn niet alleen financieel, maar ook ethisch en sociaal. Een onderzoek van het Universiteit van Amsterdam uit 2022 toonde aan dat zorginstellingen die afhankelijk zijn van migratiearbeid vaak een lagere werkgeversvriendelijkheid hebben. Medewerkers voelen zich minder betrokken en er is een grotere kans op burn-out en verzuim. Bovendien, als de zorgsector verder op deze manier blijft functioneren, kan dit leiden tot een schaarsheid aan zorgverleners in de toekomst, vooral als de demografische veranderingen steeds sterker worden.
De vraag is nu: hoe kan de Nederlandse zorgsector uit deze «zombie-zorg»-modus ontsnappen? Een mogelijke oplossing is het stimuleren van duurzame arbeidscontracten en het investeren in opleidingen voor lokale medewerkers. Daarnaast zou de overheid meer aandacht moeten besteden aan de kwaliteit van de zorg en de afhankelijkheid van migratiearbeid moeten beperken. Een voorbeeld hiervan is het Nederlandse zorgbedrijf Medisch Centrum Alkmaar, dat sinds 2021 een succesvolle strategie heeft ontwikkeld om lokale medewerkers te behouden door betere arbeidsvoorwaarden en opleidingsmogelijkheden te bieden.
De Nederlandse zorgsector is een voorbeeld van hoe een systeem kan veranderen van een levend, maar zwakke organisatie naar een duurzamer en efficiënter model. Het is echter cruciaal dat dit verandert voordat de gevolgen te groot worden. Met de juiste maatregelen kan de zorgsector weer een sterke en innovatieve sector worden, zonder afhankelijk te zijn van de zwakke schakels van de huidige «zombie-economie».
- De zorgsector kost jaarlijks ruim 140 miljard euro en groeit sinds 2010, maar is afhankelijk van migratiearbeid (30% van de zorginstellingen).
- VUMC aantrekt 45% verpleegkundigen en 38% artsen in deeltijd/tijdelijk, wat een kwetsbaarheid vormt voor politieke beslissingen.
- De kosten voor zorginstellingen zijn sinds 2015 met gemiddeld 8-12% gestegen door afhankelijkheid van tijdelijke contracten.
- Zorgbedrijf Zorg & Welzijn maakte in 2022 een verlies van 3,2 miljoen euro door hoge tijdelijke contractkosten.
- Lokale zorginstellingen als Medisch Centrum Alkmaar investeren sinds 2021 in opleidingen en arbeidsvoorwaarden voor lokale medewerkers.